W Polsce obowiązuje zamknięty wykaz chorób zawodowych — tylko schorzenia ujęte w tym wykazie mogą zostać formalnie uznane za chorobę zawodową. Nie każda choroba, która rozwinęła się w związku z pracą, kwalifikuje się do tego wykazu. Poniżej omawiamy, jakie schorzenia obejmuje wykaz, jakie są warunki ich stwierdzenia i które branże są szczególnie narażone.
Zamknięty wykaz chorób zawodowych — co to oznacza?
W Polsce choroba zawodowa musi znajdować się w wykazie określonym przez Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. Oznacza to, że nawet jeśli schorzenie pracownika ma bezsporny związek z warunkami pracy, ale nie jest ujęte w wykazie — nie może zostać formalnie uznane za chorobę zawodową.
To fundamentalna różnica w stosunku do systemów otwartych (obowiązujących w niektórych krajach UE), gdzie każde schorzenie o udowodnionym związku z pracą może być uznane za zawodowe. Zamknięty wykaz upraszcza procedurę, ale w pewnych przypadkach może ograniczać prawa pracownika.
Wykaz chorób zawodowych — grupy schorzeń
1. Pylice płuc
Najliczniejsza i historycznie najpoważniejsza grupa chorób zawodowych w Polsce. Obejmuje:
- krzemicę — wywołaną wdychaniem pyłu krzemionki; dotyka górników, pracowników kamieniołomów, odlewni,
- azbestozę — wywołaną wdychaniem włókien azbestu; szczególnie istotna przy pracach remontowych w starych budynkach,
- pylicę węglową — u górników kopalń węgla,
- pylicę spawaczy — u pracowników wykonujących spawanie.
2. Choroby wywołane czynnikami chemicznymi
Zatrucia i schorzenia spowodowane kontaktem z substancjami chemicznymi w pracy:
- zatrucia metalami ciężkimi (ołów, rtęć, chrom, arsen),
- schorzenia wywołane narażeniem na rozpuszczalniki organiczne,
- choroby wywołane przez pestycydy i środki ochrony roślin,
- schorzenia układu krwiotwórczego wywołane benzenem.
3. Choroby skóry
Zawodowe choroby dermatologiczne to jedna z najczęściej stwierdzanych grup:
- alergiczne kontaktowe zapalenie skóry — u fryzjerów, pracowników budowlanych, piekarzy, pracowników opieki zdrowotnej,
- toksyczne kontaktowe zapalenie skóry — wywołane substancjami drażniącymi,
- zawodowe trądziki i ropowice.
4. Przewlekłe choroby układu ruchu
Schorzenia wywołane przeciążeniami biomechanicznymi:
- zespół cieśni nadgarstka — u pracowników wykonujących powtarzalne ruchy ręki (monterzy, kasjerzy, pracownicy linii montażowych),
- choroby ścięgien i kaletek — przy pracy wymagającej forsownych ruchów,
- zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa — przy długotrwałym dźwiganiu lub wymuszonej pozycji ciała.
Uwaga: nie każda choroba kręgosłupa jest uznawana za zawodową — wymagane jest udowodnienie, że czynnik zawodowy był istotną przyczyną schorzenia, a nie jedynie go nasilił.
5. Ubytek słuchu wywołany hałasem
Zawodowe uszkodzenie słuchu (hałasowe) jest jedną z najczęstszych chorób zawodowych w Polsce. Dotyczy pracowników długotrwale narażonych na hałas powyżej wartości dopuszczalnych — głównie w przemyśle, budownictwie, transporcie.
Warunek stwierdzenia: narażenie zawodowe musiało trwać co najmniej 2 lata, a poziom hałasu przekraczał wartości dopuszczalne.
6. Choroby zakaźne i pasożytnicze
Choroby nabyte w wyniku kontaktu zawodowego z czynnikami biologicznymi:
- wirusowe zapalenie wątroby (WZW B, WZW C) — u pracowników opieki zdrowotnej,
- gruźlica — u pracowników służby zdrowia,
- borelioza — u pracowników leśnictwa, rolnictwa, ochrony terenów zielonych,
- COVID-19 — od 2020 roku może być stwierdzany jako choroba zawodowa u pracowników ochrony zdrowia.
7. Nowotwory złośliwe
Nowotwory powstałe w wyniku działania czynników rakotwórczych:
- międzybłoniak opłucnej — związany z narażeniem na azbest,
- rak płuca — przy narażeniu na azbest, chrom sześciowartościowy, arsen,
- białaczki — przy narażeniu na benzen,
- rak pęcherza moczowego — przy narażeniu na aminy aromatyczne.
8. Inne grupy
Wykaz obejmuje również:
- choroby oczu wywołane czynnikami zawodowymi,
- choroby układu oddechowego o podłożu alergicznym (astma zawodowa),
- choroby wywołane promieniowaniem jonizującym i niejonizującym,
- choroby wywołane pracą w warunkach podwyższonego ciśnienia.
Warunki konieczne do stwierdzenia choroby zawodowej
Sam fakt, że schorzenie jest ujęte w wykazie, nie wystarczy. Do stwierdzenia choroby zawodowej wymagane są łącznie:
- Narażenie zawodowe — pracownik musiał być narażony na czynnik wywołujący chorobę w związku z wykonywaną pracą,
- Odpowiedni czas narażenia — dla większości chorób przepisy określają minimalny czas narażenia,
- Związek przyczynowy — schorzenie musi być wynikiem narażenia, nie innych czynników (np. stylu życia).
Oceny tych warunków dokonują wspólnie: państwowy inspektor sanitarny (dochodzenie epidemiologiczne) i lekarz orzecznik medycyny pracy.
Jak pracodawca może zapobiegać chorobom zawodowym?
Profilaktyka chorób zawodowych opiera się na:
- rzetelnej ocenie ryzyka zawodowego — identyfikacji czynników szkodliwych na każdym stanowisku; szczegóły w artykule jak przeprowadzić ocenę ryzyka zawodowego,
- regularnych pomiarach środowiska pracy — hałasu, zapylenia, stężeń substancji chemicznych,
- stosowaniu środków ochrony — zbiorowej (wentylacja, ekranowanie) i indywidualnej (ochronniki słuchu, maski, rękawice),
- badaniach profilaktycznych — lekarskich, ukierunkowanych na wczesne wykrycie zmian chorobowych,
- informowaniu pracowników o ryzyku zawodowym na ich stanowiskach.
Choroby zawodowe a obsługa BHP w Szczecinie
Specjaliści Eureka BHP Szczecin pomagają firmom identyfikować czynniki ryzyka chorób zawodowych, przeprowadzać oceny ryzyka i budować systemy profilaktyczne dostosowane do specyfiki danej branży. Działamy na terenie Szczecina i regionu zachodniopomorskiego.
O procedurze zgłoszenia i stwierdzenia choroby zawodowej piszemy w artykule choroba zawodowa — co to jest i jak ją zgłosić. O świadczeniach przysługujących pracownikowi piszemy w artykule odszkodowanie za chorobę zawodową.
Podsumowanie
W Polsce obowiązuje zamknięty wykaz chorób zawodowych obejmujący kilkadziesiąt schorzeń pogrupowanych w kategorie: pylice płuc, choroby wywołane substancjami chemicznymi, choroby skóry, choroby układu ruchu, ubytek słuchu, choroby zakaźne, nowotwory i inne. Do stwierdzenia choroby zawodowej konieczne jest udowodnienie narażenia zawodowego, odpowiedniego czasu jego trwania i związku przyczynowego. Profilaktyka opiera się na ocenie ryzyka, pomiarach środowiska i stosowaniu środków ochrony.
